„Mogę przyznać, że czułbym się zaszczycony, gdyby udało mi się wyrazić coś, co może być związane z przeżyciami nie tylko moimi osobistymi, ale również innych ludzi" – tak, z właściwą sobie powściągliwością w ponurym roku 1983 Witold Lutosławski skomentował (subtelnie się od nich odżegnując) interpretacje jego Trzeciej, które próbowały wiązać to dzieło z opresją stanu wojennego. Z perspektywy niemal ćwierćwiecza od premiery arcydzieła łączącego perfekcję muzycznej konstrukcji z niezwykłą intensywnością i komunikatywnością ekspresji jawi się ono jako utwór w pełni autonomiczny, potwierdzający każdym wykonaniem swą szczególnie wysoką pozycję w całej symfonice dwudziestego stulecia.

Szokujący, zdjęty z afisza zaraz po premierze z powodu brutalności libretta, balet-pantomima Cudowny mandaryn Beli Bartóka jest arcydziełem muzycznego ekspresjonizmu. Tytułowa postać, mimo egzotycznego miana i kostiumu niewiele ma wspólnego z orientem, jest raczej symbolem nadludzkiej niemal potęgi, która ku swej zgubie ulega namiętności – wdziękom Dziewczyny, kurtyzany będącej narzędziem bandytów mordujących i rabujących jej gości. Muzyka, opracowana później przez kompozytora w formie suity i tak najczęściej wykonywana, doskonale oddaje przerażającą grozę opowieści, z wykorzystaniem bogatej palety śmiałych środków wyrazu i pełnego spektrum barw orkiestrowych.